Firecrackers Industry: ઘરે ₹7,000 કરોડનો ધમાકો, વિદેશમાં કેમ ફિક્કા ભારતીય ફટાકડા

Firecrackers Industry: ભારતનો ફટાકડા ઉદ્યોગ આશરે ₹7,000 કરોડનો હોવા છતાં વૈશ્વિક નિકાસમાં તેની હાજરી ખૂબ નાની છે. મજબૂત સ્થાનિક માંગ, મોંઘું પરિવહન, રાસાયણિક નિયમો અને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રમાણપત્રોની જરૂરિયાત ફટાકડાની નિકાસને મુશ્કેલ બનાવવામાં ભાગ ભજવે છે. તમિલનાડુનાં શિવકાશી શહેરમાં ફટાકડાનું આધુનિક ઉત્પાદન અને નિકાસ માટે સંકલિત વ્યવસ્થા જો ઊભી થાય તો ઉદ્યોગને નવી તકો મળી શકે છે તેમ ઉદ્યોગ સાથે જોડાયેલા નિષ્ણાતોનું માનવું છે.

ભારતમાં દિવાળીના તહેવારમાં ફટાકડા કરોડો રૂપિયાનો કારોબાર સર્જે છે, પરંતુ વિશ્વના બજારમાં તેમની ચમક ઝાંખી છે. ધૂમ...ધડામ...કરતા ફટાકડા આશરે ₹7,000 કરોડનું સ્થાનિક બજાર ધરાવતા આ ઉદ્યોગનું 99%થી વધુ ઉત્પાદન ભારતમાં જ વપરાય છે. વધુમાં દેશમાં પ્રદૂષણ અંગે વધતી જાગૃતિ અને કાયદાકીય નિયંત્રણો વચ્ચે પણ તહેવારોની માંગમાં વધારો જોવા મળ્યો છે. છતાં ભારતીય ઉત્પાદકો માટે વિદેશી બજારમાં મોટો હિસ્સો મેળવવો મુશ્કેલ બન્યો છે.

ભારતના ફટાકડા ઉદ્યોગનું મુખ્ય કેન્દ્ર તમિલનાડુનું શિવકાશી છે. દેશના કુલ ઉત્પાદનનો આશરે 85%થી 90% હિસ્સો છે. તમિલનાડુ ફાયરવર્ક્સ એન્ડ અમોર્સિસ મેન્યુફેક્ચરર્સ એસોસિએશન એટલે કે TANFAMAના અંદાજ મુજબ, ₹7,000 કરોડના બજારમાં ફેક્ટરી સ્તરનું ઉત્પાદન લગભગ ₹2,000 કરોડનું છે. બાકીના ₹5,000 કરોડમાં જથ્થાબંધ વેપાર, પરિવહન, વિતરણ અને છૂટક વેચાણના વધારાના ભાવનો સમાવેશ થાય છે.

ઉદ્યોગને થતી આવક

દિવાળીની આસપાસના 30 દિવસ ઉદ્યોગ માટે સૌથી મહત્વના છે. આ સમયગાળામાં સ્થાનિક આવકનો 80%થી વધુ હિસ્સો અને ₹4,000 કરોડથી વધુ કારોબાર થવાનો ઉલ્લેખ છે. UN Comtrade અને વિશ્વ બેન્કના World Integrated Trade Solution એટલે કે WITSએ ભારતની ફટાકડા નિકાસ $757,000, વૈશ્વિક નિકાસમાં હિસ્સો 0.042% અને મુખ્ય બજારોમાં વિયેતનામ, બલ્ગેરિયા તથા અમેરિકા છે. WITSના 2024ના આંકડા મુજબ, ભારતની નિકાસ $232,240 અને 19,918 કિલોગ્રામ હતી. તે વર્ષે અમેરિકા, ચેક રિપબ્લિક, બ્રિટન, સોમાલિયા અને નેધરલેન્ડ મુખ્ય ખરીદદારો હતાં. તેથી $757,000ના આંકડાને વર્ષ વગર હાલની નિકાસ તરીકે રજૂ કરવો યોગ્ય નહીં બને.

ભારત કરતા ચીન આગળ

અહેવાલ મુજબ, ચીનની વાર્ષિક ફટાકડા નિકાસ $1.1 અબજથી $1.23 અબજ અને જથ્થો 3.60 લાખથી 4.08 લાખ ટનની વચ્ચે છે. તેના હુનાન પ્રાંતનું લિયુયાંગ શહેર વિશ્વની ફટાકડા રાજધાની તરીકે ઓળખાય છે. આ ઉત્પાદન કેન્દ્ર ચીનના સ્થાનિક પુરવઠાનો લગભગ 60% અને ચીનની ફટાકડા નિકાસનો લગભગ 70% હિસ્સો ધરાવે છે. UN Comtrade અને Observatory of Economic Complexityને ટાંકતા અહેવાલ મુજબ, ચીનનાં મુખ્ય વિદેશી બજારોમાં અમેરિકા, જર્મની, નેધરલેન્ડ, પોલેન્ડ, બ્રિટન અને મલેશિયા સામેલ છે. વૈશ્વિક ફટાકડા વેપારમાં જર્મની, ચેક રિપબ્લિક અને પોલેન્ડ પણ મહત્વના ખેલાડીઓ છે.

ચીનને વિશિષ્ટ ઉત્પાદન કેન્દ્રો, ઓછા ખર્ચે શ્રમિકોની ઉપલબ્ધતા, સરળતાથી મળતો કાચો માલ, વિવિધ પ્રકારનાં ઉત્પાદનો અને સરકારી સહાયનો લાભ મળે છે. પેઢીઓથી ચાલતું ઉત્પાદન કૌશલ્ય પણ ખર્ચ અને ગુણવત્તા સંભાળવામાં પણ મદદ કરે છે. ભારતીય ઉત્પાદકો માટે સ્થાનિક બજાર પોતે મોટો આધાર છે. સ્થાનિક ઑર્ડર ઉત્પાદન ક્ષમતાનો મોટો ભાગ વાપરી લે અને વેચાણ માટે તૈયાર વિતરણ વ્યવસ્થા હોય ત્યારે વિદેશી બજાર શોધવાનું પ્રોત્સાહન ઓછું રહે છે. નિકાસ ત્યારે આકર્ષક બને, જ્યારે તમામ ખર્ચ બાદ સ્થાનિક વેચાણ કરતાં વધુ વળતર મળે.

નિકાસને આડે આવતો જોખમી માલ

નિકાસમાં ફટાકડાને જોખમી માલ તરીકે હેન્ડલ કરવાનો ખર્ચ મહત્વનો અવરોધરૂપ છે. વિશેષ પેકિંગ, પરિવહન, વીમો, બંદર પર માલની હેરફેર અને જહાજમાં જગ્યા મેળવવાની વ્યવસ્થા ખર્ચાળ બને છે. કેન્દ્ર અને રાજ્યના નિયમોમાં તફાવત તથા બંદરનાં નિયંત્રણો પ્રક્રિયા વધુ જટિલ બનાવી શકે છે. નાના જથ્થા મોકલતા નિકાસકારો માટે આ ખર્ચનો બોજ ખાસ મોટો રહે છે.

ફેડરેશન ઑફ ઇન્ડિયન એક્સપોર્ટ ઑર્ગેનાઇઝેશન્સ એટલે કે FIEOના ડિરેક્ટર જનરલ અને CEO અજય સહાયના મતે, ફટાકડા માટે જોખમી માલ સંભાળવાની વિશેષ વ્યવસ્થા, યોગ્ય પેકિંગ અને વિશ્વસનીય શિપિંગ ક્ષમતા જરૂરી છે. યુરોપિયન યુનિયન અને અમેરિકામાં સુરક્ષા, પરીક્ષણ, લેબલિંગ તથા સંબંધિત ધોરણોના પાલનની અલગ જરૂરિયાતો છે. આંતરરાષ્ટ્રીય માન્યતા ધરાવતા પ્રમાણપત્રો મેળવવામાં સહાય મળે તો ભારતીય ઉત્પાદકો માટે તકો વધી શકે છે.

ભારતના Explosives Rules, 2008માં ફટાકડાની વ્યાખ્યા ‘low-hazard explosives’ તરીકે છે. અહેવાલ મુજબ, તમિલનાડુમાં ઉદ્યોગ ‘રેડ’ કેટેગરી હેઠળ આવે છે. ઉદ્યોગ તેને ‘low-risk pyrotechnic devices’ તરીકે ઓળખ આપી ‘વ્હાઇટ’ કેટેગરીમાં મૂકવાની માંગ કરી રહ્યો છે. આ માંગ વર્ષોથી બાકી હોવાનું જણાવાયું છે. જોકે, ભારતીય વર્ગીકરણ બદલાય તો પણ વિદેશી બંદરો અને આયાતકાર દેશોના પોતાના સુરક્ષા નિયમોનું પાલન જરૂરી રહેશે.

રાસાયણિક નિયંત્રણો

રાસાયણિક નિયંત્રણો પણ મહત્વનો મુદ્દો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે 2018માં ફટાકડામાં બેરિયમ સોલ્ટ્સના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. મૂળ અહેવાલમાં વૈશ્વિક ફટાકડાની લગભગ 80% ફોર્મ્યુલેશનમાં બેરિયમ નાઇટ્રેટનો આધાર હોવાનું જણાવાયું છે. આથી વિદેશી માંગને અનુરૂપ ઉત્પાદન બનાવવા અંગે ઉત્પાદકો મુશ્કેલી દર્શાવે છે.

પશ્ચિમી બજારોમાં વપરાતા પોટેશિયમ પર્ક્લોરેટ અને ભારતમાં તેના ઉપયોગ પરના નિયંત્રણ મૂકવામાં આવ્યું છે. અહીં રસાયણના નામમાં ચોકસાઈ જરૂરી છે. સરકારી દસ્તાવેજોમાં પર્ક્લોરેટનો ઉલ્લેખ મળે છે, જ્યારે પ્રતિબંધ સંબંધિત જોગવાઈઓમાં ક્લોરેટનો ઉલ્લેખ છે. તેથી બંનેને એક સમજીને પોટેશિયમ પર્ક્લોરેટ પર સર્વસામાન્ય પ્રતિબંધ હોવાનો દાવો કરવો યોગ્ય નથી. ઉત્પાદનમાં લાગુ મંજૂરી અને નિયમોની અલગ ચકાસણી જરૂરી છે.

જોકે, નિકાસનો હિસાબ નફાકારક હોવો જરૂરી છે. ઉદ્યોગોને નૂરભાડું અને નિયમપાલનનો ખર્ચ ગણ્યા પછી પૂરતું વળતર મળવું જોઈએ. શરૂઆતમાં ખાતરીવાળા વિદેશી ઑર્ડર સામે અલગ ઉત્પાદન ક્ષમતા ઊભી કરવી અને ખરીદદારો સાથે સંબંધ મજબૂત થતાં ધીમે ધીમે વિસ્તરણ કરવું વ્યવહારુ માર્ગ બની શકે છે તેમ ઉદ્યોગ સાથે સંકળાયેલા નિષ્ણાતોનો મત છે.

આ પણ વાંચો: ભારતમાં સિનેમાથી ઘરના સોફા સુધી Popcornનો બિઝનેસ કેટલો

આ પણ જુઓ:

Watch onYouTube