RBI 6-Hour Rule: સાયબર હુમલાની 6 કલાકમાં જાણ કરવી ફરજિયાત, પેમેન્ટ કંપનીઓ માટે શું બદલાયું
RBIના નિયમો મુજબ, નોન-બેંક પેમેન્ટ સિસ્ટમ ઓપરેટરોએ સાયબર હુમલા, મહત્ત્વની સિસ્ટમ બંધ પડવા અને સેટલમેન્ટમાં વિલંબ જેવી ઘટનાઓની જાણ 6 કલાકમાં કરવાની રહેશે. સાથે વાર્ષિક સિસ્ટમ ઑડિટ, ગ્રાહકોની નોંધાયેલી વિગતો બદલાય ત્યારે ઓછામાં ઓછા 12 કલાકનો કૂલિંગ પિરિયડ અને આપત્તિ સમયે સેવાઓ ચાલુ રાખવાની વ્યવસ્થા પણ જરૂરી છે.

RBI 6-Hour Rule: ચાની દુકાને પેમેન્ટ કરવાથી લઈને ઑનલાઇન ખરીદી અને નાણાં મોકલવા સુધી ડિજિટલ વ્યવહારો રોજિંદા જીવનનો ભાગ બન્યા છે. પરંતુ આ સુવિધાની પાછળ કામ કરતી પેમેન્ટ સિસ્ટમ પર સાયબર હુમલો થાય કે તેની મહત્ત્વની સેવા બંધ પડે ત્યારે સમયસર કાર્યવાહી જરૂરી બને છે. આ જોખમોને ધ્યાનમાં રાખીને RBIના સાયબર સુરક્ષા માળખામાં નોન-બેંક પેમેન્ટ સિસ્ટમ ઓપરેટરો માટે ઘટનાની જાણ થયાના 6 કલાકની અંદર જાણ કરવાની જોગવાઈ રાખવામાં આવી છે. તેનો હેતુ ડિજિટલ પેમેન્ટ વ્યવસ્થામાં ઊભા થતા જોખમો પર ઝડપી દેખરેખ અને કાર્યવાહી શક્ય બનાવવાનો છે.
RBIનો 6 કલાકનો નિયમ શું કહે છે?
નોન-બેંક પેમેન્ટ સિસ્ટમ ઓપરેટર એટલે બેંક સિવાયની એવી અધિકૃત સંસ્થા, જે પેમેન્ટ સિસ્ટમનું સંચાલન કરે છે. આવી સંસ્થાઓએ અસામાન્ય ઘટનાઓની માહિતી RBIને નક્કી કરેલા Incident Reporting Formatમાં આપવાની રહે છે.
રિપોર્ટ કરવાની ઘટનાઓમાં મુખ્યત્વે આ બાબતો સામેલ છે: સાયબર હુમલા અને સુરક્ષાભંગની ઘટનાઓ, મહત્ત્વની સિસ્ટમ અથવા ટેક્નોલોજી માળખું બંધ પડવું, સંસ્થાની અંદર થતી છેતરપિંડી, પેમેન્ટના સેટલમેન્ટમાં વિલંબ. આ જાણ કરવાની જવાબદારી સંબંધિત પેમેન્ટ ઓપરેટરની છે. સાયબર સુરક્ષાની ઘટનાની માહિતી CERT-Inને પણ આપવી જરૂરી છે. CERT-Inના લાગુ નિર્દેશો મુજબ, નિર્ધારિત સાયબર ઘટનાઓ ધ્યાનમાં આવ્યાના અથવા તેની જાણ મળ્યાના 6 કલાકમાં રિપોર્ટ કરવાની રહે છે.
કઈ પેમેન્ટ સંસ્થાઓને નિયમો લાગુ પડે છે?
RBIની Master Directions on Cyber Resilience and Digital Payment Security Controls તમામ અધિકૃત નોન-બેંક પેમેન્ટ સિસ્ટમ ઓપરેટરોને લાગુ પડે છે. તેમાં NPCI, કાર્ડ નેટવર્ક, પેમેન્ટ એગ્રીગેટર, પ્રીપેઇડ પેમેન્ટ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ એટલે કે PPI જારી કરતી સંસ્થાઓ અને વ્હાઇટ-લેબલ ATM ઓપરેટરો જેવી સંસ્થાઓનો સમાવેશ થાય છે.
આ માળખામાં ડિજિટલ વ્યવહારોની સુરક્ષા, સોફ્ટવેરની સલામતી, સિસ્ટમ ઑડિટ અને થર્ડ-પાર્ટી સર્વિસ પ્રોવાઇડરો સાથે જોડાયેલા જોખમોના નિયંત્રણને આવરી લેવામાં આવ્યું છે. પેમેન્ટ વ્યવસ્થા સાથે સંકળાયેલા બાહ્ય સેવા પ્રદાતાઓના કારણે ઊભા થતા ટેક્નોલોજી અને સાયબર જોખમો પર પણ ઓપરેટરોએ દેખરેખ રાખવાની રહે છે.

મોબાઇલ નંબર કે ઇમેઇલ બદલાય તો 12 કલાકનો કૂલિંગ પિરિયડ
ગ્રાહકો માટે ધ્યાનમાં લેવા જેવી જોગવાઈ નોંધાયેલા મોબાઇલ નંબર અને ઇમેઇલ સાથે જોડાયેલી છે. પેમેન્ટ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ સાથે જોડાયેલો રજિસ્ટર્ડ મોબાઇલ નંબર અથવા ઇમેઇલ ID બદલાય ત્યારે ઑનલાઇન માધ્યમથી પેમેન્ટ કરવાની મંજૂરી પહેલાં ઓછામાં ઓછા 12 કલાકનો કૂલિંગ પિરિયડ રાખવો જરૂરી છે. સરળ ભાષામાં કહીએ તો, આવી વિગતો બદલ્યા પછી સંબંધિત પેમેન્ટ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ મારફતે ઑનલાઇન વ્યવહાર શરૂ કરવા માટે આ સુરક્ષા સમયગાળો લાગુ પડે છે. સુધારેલા નિયમોમાં આ જોગવાઈ યથાવત્ રાખવામાં આવી છે.
નાણાકીય વર્ષ પૂરું થયાના બે મહિનામાં ઑડિટ રિપોર્ટ
પેમેન્ટ ઓપરેટરો માટે દર વર્ષે સિસ્ટમ ઑડિટ કરાવવાની અને તેનો રિપોર્ટ રજૂ કરવાની જોગવાઈ પણ છે. સંબંધિત સંસ્થાએ પોતાનું નાણાકીય વર્ષ પૂર્ણ થયાના બે મહિનાની અંદર વાર્ષિક System Audit Report સોંપવાનો રહે છે. આ ઑડિટ દ્વારા પેમેન્ટ સિસ્ટમની સુરક્ષા વ્યવસ્થાઓ અને નિયંત્રણોની તપાસ કરવામાં આવે છે. તેથી નિયમોનું પાલન માત્ર ઘટના બન્યા પછી રિપોર્ટ આપવા પૂરતું મર્યાદિત રહેતું નથી; સિસ્ટમની નિયમિત ચકાસણી પણ જરૂરી બને છે.
મોટા અને મધ્યમ ઓપરેટરો માટે અમલ, નાનાને 2028 સુધી સમય
સુધારેલી માર્ગદર્શિકા મોટા અને મધ્યમ કદના નોન-બેંક પેમેન્ટ સિસ્ટમ ઓપરેટરો માટે અમલમાં છે. નાના નોન-બેંક ઓપરેટરો માટે તેની અમલ તારીખ 1 એપ્રિલ, 2028 રાખવામાં આવી છે. આથી સંસ્થાના કદ પ્રમાણે પાલન માટેનો સમયગાળો અલગ રાખવામાં આવ્યો છે.
આપત્તિ સમયે સેવાઓ પુનઃશરૂ કરવા અલગ વ્યવસ્થા
સાયબર હુમલા અથવા અન્ય વિક્ષેપ દરમિયાન પેમેન્ટ સેવાઓ ફરી શરૂ કરી શકાય તે માટે RBIએ બિઝનેસ કન્ટિન્યુઇટીની વ્યવસ્થાઓ પણ નિર્ધારિત કરી છે. ઓપરેટરોએ તેમના મુખ્ય ડેટા સેન્ટરથી અલગ ભૂકંપીય ઝોનમાં ડિઝાસ્ટર રિકવરી સુવિધા રાખવી જરૂરી છે. સાથે જ આ વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા કેટલી અસરકારક છે તે તપાસવા ઓછામાં ઓછા દર છ મહિને, એટલે કે વર્ષમાં બે વખત રિકવરી ડ્રિલ કરવાની રહે છે. આ વ્યવસ્થાનો હેતુ વિક્ષેપ પછી પેમેન્ટ કામગીરીને સુરક્ષિત રીતે પુનઃસ્થાપિત કરવાનો છે.
આ પણ વાંચો: Ramayanaની Box Office પર ધૂમ: 11 દિવસમાં ₹1,385 કરોડની કમાણી, બીજા રવિવારે પણ દબદબો
આ પણ જુઓ:
Disclaimer - અહીં આપવામાં આવેલી માહિતી માત્ર જાણકારી અને શૈક્ષણિક હેતુ માટે છે. તેને કોઈપણ શેર, સિક્યોરિટી અથવા નાણાકીય પ્રોડક્ટ ખરીદવા કે વેચવાની સલાહ અથવા ભલામણ તરીકે ન ગણવી. રોકાણ બજારના જોખમોને આધીન છે. કોઈપણ રોકાણ અથવા નાણાકીય નિર્ણય લેતા પહેલાં તમારી નાણાકીય સ્થિતિ, રોકાણના હેતુ અને જોખમ લેવાની ક્ષમતાનું મૂલ્યાંકન કરો અને અધિકૃત નાણાકીય સલાહકારની સલાહ લો.
Also Read

Budget 2027: બજેટની તૈયારીઓ તેજ, નાણામંત્રીએ અર્થશાસ્ત્રીઓ સાથે કરી પ્રથમ બેઠક

Real Estate Investment: ભારતમાં રોકાણ 39% વધ્યું, ઑફિસ પ્રોપર્ટીનો 37% હિસ્સો

India-Egypt Trade: ભારત-ઇજિપ્ત વચ્ચે 12 અબજ ડૉલરના વેપારનું લક્ષ્ય, નવા વેપાર કરારની તૈયારી

Wholesale inflation : મોંઘવારીનું નવું ટેન્શન! ઓક્ટોબરમાં જથ્થાબંધ ફુગાવો 12.29%

India-US Trade Deal: ભારતીય સામાનને અમેરિકામાં મળશે મોટી રાહત? પિયુષ ગોયલે આપ્યો મોટો સંકેત

ગ્લોબલ સ્લોડાઉન વચ્ચે ભારતનો ડંકો: 2027 માં GDP ગ્રોથ 7.2% રહેવાનો અંદાજ

India Jewellery Exports October 2026 : ભારતીય જ્વેલરીની વિદેશમાં ધૂમ! ઓક્ટોબરમાં નિકાસ 34% વધી, ₹27,862 કરોડને પાર





